اثبات برزخ درآیات:

حیات برزخی عبارت است از آغازین لحظات زندگی آدمی در جهان دیگر وشروع فصل جدیدی اززندگی که با فراز ونشیب های فراوان همراه است.

دراین بخش برای اثبات حیات برزخی به سراغ ادله می رویم وبه اثبات آن ازدیدگاه عقل ونقل می پردازیم :

عالم برزخ ازدیدگاه قرآن درمسیر انسان به سوی لقای رب وقیامت قرارگرفته است و لازم است انسان آن را پشت سربگذرد تا آمادگی زندگی درجهان آخرت را پیدا کند . درقرآن کریم تنها دریک آیه خداوند صراحتا به لفظ برزخ اشاره فرموده اند ومنظور  ازآن عالمی است که درسطور دیگر توضیح داده خواهد شد . همچنین آیات دیگری وجود دارد که به این عالم دلالت دارد واین موضوع با توجه به قرائنی است که ازآن آیات دریافت می شود.

اینک به بیان وشرح وبررسی آیاتی که باوضوح به این واژه ومفاهیم آن پرداخته اند می پردازیم . قرآن کریم میفرماید:

حتی اذا جاء احدهم الموت قال رب ارجعون – لعلی اعمل صالحا فیما ترکت کلا انها کلمه هو قائلها ومن ورائهم برزخ الی یوم یبعثون ¹

تا زمانی که مرگ یکی ازآنان فرا رسد می گوید پروردگار من ! مرا بازگردان شاید درآنچه ترک کردم وکوتاهی نمودم عمل صالحی انجام دهم، به او می گویند چنین نیست .این سخنی است که او به زبان می گوید . واگر بازگردد برنامه اش همچون سابق است، وپشت سرآنها برزخی است تا روزی  که برانگیخته می شوند.

انسان تا هنگامی که مرگش فرا نرسیده در غفلت بسر می برد وپس ازحضور مرگ ودرحالت احتضار ازخواب غفلت بیدار می شود .

دراین آیه مراد ازبرزخ که پیش روی مردگان است وتا روز قیامت مردگان درآن یا متنعمند ويا معذب ، همان عالم ونظامي است كه روح پس از جدايي از بدن مادي لاجرم به آن عالم منتقل مي شود وتا قيامت درآن باقي مي ماند.

آيه 100 سوره مومنون تنها آيه اي است كه فاصله ميان مرگ وقيامت را برزخ خوانده است. اين آيه كاملا صراحت دارد كه انسان پس ازمرگ داراي نوعي حيات وزندگي است كه درآن تقاضاي بازگشت به دنيا را مي كند .²

قالوا ربنا امتنا اثنتين واحييتنا اثنتين فاعترفنا بذنوبنا فهل الي خروج من سبيل³

آنها مي گويند پروردگارا ! ما را دو بار ميراندي ودو بار زنده كردي اكنون به گناهان خود معترفیم، آيا راهي براي خارج شدن از دوزخ وجود دارد ؟

اين آيه بيانگر حال كافران است كه تصور مي كنند چون خدا آنها رادوبار ميرانده ودو بار زنده كرده، آيا امكان گريز وخروج ازاين آتش براي ماهست ، دو مرتبه ميراندن ودو مرتبه زنده شدن  ثابت نمي شود مگر با ثابت شدن عالم برزخ كه آدمي يكبار بدن او دردنياي خاكي میرانده شده وروح اودرقالب مثالي دربرزخ زنده مانده است .

پس از نفخه ممات تمام خلائق ازجن وانس چه در دنيا  وچه دربرزخ مي ميرند وجز ذات احديت كسي باقي نمي ماند. در اين هنگام جنبنده اي زنده نخواهد ماند، حتي برزخيان نيز مرده اند واين بار دفعه دوم مردن حقيقي آدمي است . كه بعد ازآن روز رستا خيز بانفخه حيات درصور، همگي را براي ورود به صحنه قيامت وحساب اعمال خود زنده مي نمايد واين بار دوم زنده شدن است .⁴

الناریعرضون علیها غدوا وعشيا ويوم الساعه ادخلوا آل فرعون اشد العذاب.⁵

عذاب آنها آتش است كه هرصبح وشام برآن عرضه مي شوند تا روزي كه قيامت برپا مي شود . دستور مي دهد آل فرعون را درسخت ترين عذابها وارد كنيد.

روشن است كه آتش فوق كه درآيه به آن اشاره شده است وبرآل فرعون صبح وشام عرضه مي شوند در عالم برزخ است. زيرا درپايان آيه، مجازات آنها درقيامت به طور جداگانه  آمده است ، ولذا غالب مفسران اين آيه رابه عالم برزخ وعذاب  قبر تفسير كرده اند .

درمورد عذاب بررخي آل فرعون قرآن كريم مي فرمايد، آل فرعون هرصبح شام برآتش عرضه مي شوند . درمورد عذاب اخروي آنها مي فرمايد : دستورداده مي شود آنها را داخل شديدترين عذاب كنند، ازتفاوت اين دو تعبير چنين استفاده مي شود كه دربرزخ آل فرعون آتش دوزخ رااز دور مشاهده مي كنند وناراحت مي شوند ودرعالم قيامت ازنزديك با آن آتش فروزنده عذاب مي كشند واين مجازات دربرزخ، صبح وشام است ودرقيامت مستمر ودائم با آن دمساز هستند .

حديثي كه ازپيامبر (صلی الله علیه واله) دراين زمينه نقل شده است وبه وضوح اين معني را تاييد مي كند پيامبراكرم (صلی الله علیه واله) میفرمايند:

ان احدكم اذا مات عرض عليه مقعده بالغداه والعشي ان كان من اهل الجنه فمن الجنه وان كان من اهل النار فمن الناره يقال هذا مقعدك حين يبعثك الله يوم القيامه ⁶

هنگامي كه يكي ازشما ازاين دنيا برود جايگاه اوصبح وشام به اوعرضه ونمايش داده مي شود اگرازاهل بهشت باشد ،جايگاهش دربهشت، واگر از اهل دوزخ باشد جايگاهش در دوزخ است وبه او گفته مي شود اين جايگاه تو است هنگامي كه خداوند تورا درقيامت مبعوث مي كند.

امام صادق ( علیه السلام) مي فرمايند :

ذلك في الدنيا قبل يوم القيامه لان في نارالقيامه لايكون غدوا وعشی  ثم  قال ان كانوا يعذبون في النار غدوا وعشيا ففيها بين ذلك هم من السعداء ، لا ولكن هذا في البرزخ قبل يوم القيامه الم تسمع قوله عزوجل : ويوم تقوم الساعه ادخلوا آل فرعون اشد العذاب .

اين مشاهده قبل از روز قيامت است ، زيرا آتش قيامت صبح وشام ندارد.⁷ سپس مي فرمايند : اگرآنها در قيامت تنها صبح وشام درآتش دوزخ عذاب شوند درميان اين دوبايد  سعادتمند باشند ، بلكه چنين نيست واين مورد مربوط به عالم برزخ است يعني قبل ازروز قيامت ، آيا سخن خدا را ازاين جمله نشنيده اي كه مي فرمايد : هنگامي كه قيامت برپا مي گردد فرمان داده مي شود آل فرعون رادراشد عذاب وارد كنيد.

امام عليه السلام نمي فرمايند: در قيامت صبح وشام نيست ،بلكه مي فرمايند آتش دوزخ جاودانه است وصبح وشام ندارد، آنچه مجازاتش صبح وشام دارد عالم برزخ است ، سپس به جمله اي كه سخن ازقيامت مي گويد به عنوان قرينه اي براينكه جمله قبل مربوط به برزخ است استدلال مي فرمايند.8

ولا تحسبن الذين قتلوا في سبيل الله امواتا بل احياء عند ربهم يرزقون فرحين بما اتاهم الله من فضله ويستبشرون بالذين لم یلحقوا بهم من خلفهم الا خوف عليهم ولا هم يحزنون⁹

اي پيامبر هرگز گمان مبرآنها كه درراه خدا كشته شده اند مردگانند بلكه آنان زنده اند و نزد پروردگارشان روزي داده مي شوند بدانچه خداوند ازفضل ورحمت خويش به آنها عنايت فرموده، شاد مانند وبه دوستان دنيا يشان كه هنوز به آنها نپيوسته اند وبعدا در پي آنها به راه آخرت خواهند شتافت مژده دهند كه از مردن هيچ ترس و اندوهي نداشته باشيد.

اين آيه هم مربوط به شهداست زيرا شهيد زنده است ونزد خداوند ازنعم الهي برخوردار است وروزي به او داده مي شود واين مورد حاكي اززندگي شهدا دربهشت است زيرا آنان دربهشت به جهت اعمال نيكشان دردنيا ازنعم الهي استفاده مي كنند وازطرفي چون قيامت فرا نرسيده است اين بهشت ،بهشت برزخي است كه شهدا درآن روزي مي بينند وآرزو مي كنند كه مژده وبشارت دوستانشان نيزبه آنها برسد تا آنها نيز در شاديشان شريك باشند.¹⁰

قيل ادخل الجنه قال يا ليت قومي يعلمون بما غفر لي ربي وجعلني من المكرمين¹¹

پس ازمرگ به او گفته شد داخل بهشت شو، اوگفت : اي كاش مردم  من كه سخن مرا نشنيدند اكنون مي دانستند كه چگونه پروردگارم مرا آفريده وجزء بندگان مكرم خويش قرارم داد .

درآيات قبل ازاين ، جريان محاوره اين مرد( مومن آل ياسين ) به قومش نقل شده كه مردم را به پيروي رسولاني كه درشهر ( انطاكيه) مردم را به پرستش غيرخدا و پرستش مخلصانه خدا مي خواندند دعوت مي كند وسپس ايمان واعتقاد خويش را اظهار مي دارد وازآنها مي خواهد كه سخن او را بشنوند وبه راه اوبروند ، دراين آيات مي گويد: ولي آن مردم سخن اورا نشنيدند تا آنگاه كه او به جهان ديگر رحلت كرد درآن جهان درحالي كه مغفرت وكرامت الهي را درمورد خويشتن مشاهده مي نمود، آرزو مي كرد : اي كاش قوم من كه هنوز دردنيا هستند ازوضع سعادتمندانه من دراين جهان آگاه شدند.

بديهي است كه همه اين وقايع قبل از قيامت كبري است .ضمنا كلمه بهشت كه اينجا به كار رفته ودر بعضي آيات ديگر بكاررفته منظور بهشت مربوط به عالم برزخ است زيرا اهل سعادت هم دربرزخ دربهشت هستند وهم در قيامت وضمنا درخود قيامت نيزبهشت تنها يك بهشت نيست بلکه بهشتها درآن وجود دارد.¹²

ومن اعرض عن ذكري فان له معيشه ضنكا ¹³

هركس ازذكر وياد من روي برگرداند ،زندگي اش درقبر به سختي خواهد گذشت.

حضرت مهدي ( عج) درتفسيراين آيه مي فرمايد : « منظور ازعالم برزخ، عالم قبر است كه زندگي كفار درآنجا بسي تنگ است »¹⁴

الذين تتوفاهم الملائكه طيبين ، يقولون سلام عليكم ادخلوا الجنه بما كنتم تعملون¹⁵

آنان درحالي كه پاكيزه اند فرشتگان تحويلشان مي گيرند وبه آنها مي گويند همانا به موجب كردارهاي شايسته تان وارد بهشت گرديد.

منظور ازاين آيه افراد مومني مي باشند كه فرشتگان با خوشرويي با آنها برخورد مي كنند وآنها را درعالم برزخ داخل بهشت مي كنند.

لايسمعون فيها لغوا الاسلاما ولهم رزقهم فيها بكره وعشيا ¹⁶

درآن بهشت سخت لغو نشنوند، بلکه همه گفتارشان سلام به يكديگر است ورزق وروزي آنها درصبح وشام بدون هيچگونه رنجي به آنها مي رسد .

اين آيه برخورد انسانهاي نيك را با يكديگر بيان مي دارد وازعبارت بكره وعشيا صبح و شب درآيه استنباط مي شود كه اين رزق وروزي به بهشتيان درجهان برزخي مربوط است ،زيرا بهشت جهان اخروي ،خورشيد وماه ندارد كه موجب صبح وشب گردد.

خداوند درقرآن مي فرمايد :

لايرون فيها شمسا ولازمهريا ¹⁷

درقیامت خورشيد وماه ديده  نمي شود ،پس اين رزق وروزي دربرزخ است ¹⁸

مما خطياتهم اغرقوا فادخلوا نارا فلم يجدوا لهم من دون الله انصارا¹⁹

آن قوم خطاكار اززيادي كفر وگناه دردريا غرق شدند وبعد ازآن در آتش انداخته شدند.

قوم نوح كه ازدستورات خدا اطاعت نمي كردند وازنوح پيامبرشان حرف شنوي نداشتند واو رابه سخره مي گرفتند درطوفان نوح كه به امر خدا روي داد غرق گشتند . وبعد ازاين كه ازاين دنيا رفتند درآن عالم درآتش انداخته شدند.

چون لفظ ماضي وگذشته استعمال شده است فهميده مي شود كه اين حادثه رخ داده است واز طرفي چون قيامت نيامده پس منظورش آتش آخرت وهميشگي نيست، بلکه آتش عالم برزخ است.²⁰

لقد ارسلنا الي امم من قبلك فزين لهم الشيطان اعمالهم فهو وليهم اليوم ولهم عذاب اليم²¹

بخدا قسم رسولاني بسوي امتهايي كه قبل ازتو بودند فرستاديم وشيطان اموال آنها رادر نظرشان زينت داد، او امروز سرپرست آنهاست .

اين آيه نشانگر عذاب اقوام گنهكار گذشته است كه درحال حاضر درعذابند وچون قيامت نيامده پس اين عذاب مربوط به عالم برزخ است.²²

فاما ان كان من المقربين فروح وريحان وجنت نعيم و اما ان كان من المكذبين الضالين فنزل من  حميم وتصليه جحيم²³

بدانيد آنكه بميرد اگر ازمقربان درگاه خداست آنجا درآسايش ونعمت بهشت ابدي است واما اگر ازمنكران وگمراهانست ، نصيبش حميم وجهنم وجايگاهش آتش دوزخ است.

ازابا عبدالله امام جعفر صادق (علیه السلام) درمورد آيه « فاما ان كان من المقربين فروح وريحان وجنت نعيم »سئوال شده ايشان فرمودند : فروح وريحان (آنجا كه آسايش وشادي است) كه درواقع مربوط به قبر است وجنت نعيم   (نعمت وبهشت ابدي است ) كه مربوط به آخرت است . « واما ان كان من المكذبين الضالين فنزل من حميم وتصليه جحيم » فرمودند: فنزل من حميم ( نصيبش آب جوشان است) مربوط به عالم قبر است و تصليه جحيم ( جايگاهش آتش دوزخ است) واين موارد به آخرت مربوط مي شود .²⁴

ازمجموع آيات فوق نظر قرآن مجيد درباره عالم برزخ تا حدي روشن مي شود، منتها در آيات قرآن شرح بسياري درباره جزئيات جهان برزخ به چشم نمي خورد وتنها اصل وجود اين جهان وبخشي ازپاداشهاي نيكوكاران ومجازاتهاي بدكاران درعالم برزخ آمده است.

برزخ ازنگاه روايات:

 برزخ را درقرآن بررسي كرديم اينك ، براي اينكه سيمايي روشن تر ازاين جهان بياييم ، اين موضوع را درسخنان گرانبهاي نغمه پردازان راستين وحي پي مي گيريم. اخبار واحاديثي كه ازاهل بيت عصمت وطهارت ( عليه السلام ) دراين باره وارد شده است ، علاوه براينكه صراحت بيشتري درحيات برزخي وزندگي قبر دارد تا حدودي چگونگي و كيفيت آن عالم را روشن مي نمايد ،هرچند تا مادامي كه پاي درآن جهان نگذاريم از پي بردن به حقايق آن جهان – چنان كه هست – عاجزيم ، ليكن اگرجان رادرياد خدا شستشو دهيم شايد به خواست خدا بتوانيم پنجره اي ازجهان ماده به ماوراء آن بگشائيم .چنانچه مولي الموحدين درباره انسانهاي اهل ذكرمي فرمايد:

فكانما قطعوا الدنيا الي الاخره وهم فيها فشاهدوا ماوراء ذلك فكانما اطلعوا غيوب اهل البرزخ في طول الاقامه فيه وحققت القيامه عليهم عداتها ، فكشفوا غطاء ذلك لاهل الدنيا حتي كانهم يرون ما لا يري الناس ، يسمعون  مالا يسمعون ²⁵

چنان به آخرت وجهان پس از مرگ يقين دارند كه گويي دنيا را به پايان رسانده ووارد آخرت شده اند ، آنان ماوراي دنيا را مي بينند ،گويا برحالات پنهاني برزخيان آگاهند آن جهان را مي نگرند وانگار كه قيامت ، وعده هايش را برايشان عملي ساخته است.پس آنان پرده ازاوضاع آن عالم راازجلوي مردم دنيا برداشته اند وآنچه رابه نور ايمان ويقين ديده اند  فاش كرده اند به طوري كه  گويي ايشان مي بينند و مي شنوند چيزهايي راكه ديگران نه مي بينند ونه مي شنوند.

درادامه دو روايت دراين باره ذكر مي كنيم:

1-  درجنگ بدر برخي ازكشتگان كفار را درچاهي ريخته بودند . پيامبر (صلی الله علیه واله) برسرآن چاه آمد وبه آن مردگان فرمود شما اي كفار ، همسايگان بدي بوديد پيامبر خدا راازخانه خويش رانديد واز در دشمني وجنگ با او همدست شديد ، من وعده پروردگارم را درست يافته ام آيا شما نيز وعده پروردگارتان را حق يافتيد؟

عمر اين مكالمه را مي شنود . گفت اي پيامبر اينان كه بدنهاي بي جان بيش نيستند چگونه با آنها سخن مي گوييد؟ رسول اكرم (صلی الله علیه واله) فرموند: بس كن كه سوگند به خدا تو شنواتر ازآنان نيستي ، همين كه من برخيزم فرشتگان عذاب با گرزهاي آهنين برسرشان مي كوبند . ²⁶

2-  اميرالمومنين علي (علیه السلام) درپايان جنگ جمل با اسب ميان كشتگان مي گشت به جسد كعب بن سوره رسيد ( كعب درزمان عمر به سمت قضاوت بصره منصوب شده بود وتا پايان دوران عثماني قاضي بصره بود ) اين شخص درجنگ جمل قرآن به گردن آويخت وهمراه اهل وفرزندان خو به جنگ امام  آمد وهمگي كشته شدند . امام دستور فرمودند كه جسد او را ، نشاندند آنگاه خطاب به او فرمود :  اي كعب من وعده خداوند راحق يافتم، آيا تو نيز وعده خداي  خود را راست يافتي؟ سپس او را خواباند آنگاه با پيكر طلحه نيزچنين كردند . وشخصي به آن حضرت عرض كرد : اين كار چه سودي دارد؟ آنان كه سخن  ترا نمي شنوند. فرمودند : سوگند به خداوند كه هر دوسخنانم را شنيدند چنانكه کشتگان بدرسخن پيامبر را شنيدند.²⁷

دراين باب روايات فراواني ازائمه اطهار رسيده كه به ما به جهت اطاله مطالب ازآوردن آن خود داري مي كنيم .چرا كه با دقت ونظر درهمين چند روايت بوضوح براي ما روشن مي شود  كه ائمه وامامان معصوم كاملا ازعالم برزخ اطلاع داشته، همواره انسانها را بوجود آن مطلع مي ساختند.

برزخ ازنگاه عقل:

الف ) تجرد نفس:

علماي اسلام براين قائلند كه انسان موجودي است مركب ازجسم وروح وبراين عقيده كه نفس انسان مجرد مي باشد . وتجرد نفس حقيقت وسيعي است ماوراء بدن كه احكام آن با احكام بدن وساير مركبات مادي تفاوت كلي دارد .اين روح يكنوع اتحاد با بدن دارد که آن را بوسيله اراده وشعورو ساير صفات ادراكي اداره مي كند. شخصيت انسان بستگي به بدن مادي وي ندارد كه با مرگ از بين برود وبا تجزيه وپراكنده شدن اجزاء تركيبي جسم ، فاني گردد بلکه حقيقت وشخصيت انسان پس ازمرگ باقي مي ماند وسعادت وشقاوت اودر آن حال بستگي به ملكات نفساني واعمال او دراين جهان دارد نه به جهات جسماني و خصوصيات اجتماعي او، درنتيجه نفس وروح انساني حقيقي است غيرازبدن مادي وي ²⁸

پس ازذكر اين مقدمه براي اثبات اين مطلب ادله اي مي آوريم ازكلام خداوند :

از جمله آياتي كه برتجرد نفس دلالت دارند اين آيات است :

الله يتوفي الانفس حين موتها والتي لم تمت في منامها فيمسك التي قضي عليها الموت ويرسل الاخري ²⁹

خداست كه وقت مرگ ارواح خلق را مي گيرد وآن را كه هنوز مرگش فرا نرسيده نيز درحال خواب روحش را قبض مي كند . سپس آن را كه حكم به مرگش كرده جانش رانگاه مي دارد و آن رانمرده به بدنش مي فرستد.

خداوند دراين آيه مي فرمايد كه اوهنگام مرگ جان ها راتوفي مي كند، توفي به معني گرفتن حق است بطور كامل. اين مطلب به ضميمه آنچه درذيل آيه است كه خداوند پس ازآنكه اروح را درحال خواب مي گيرد بعضي رانگهداشته وبه بدن باز نمي گرداند ومي ميراند وبعضي را رها كرده وبه بدن مي فرستد، حاكي ازمغايرت روح بدن است.

درآيه ديگري ازسوره سجده خداوند ازبيان ايرادات يكي ازمنكرين معاد مي فرمايد :

وقالوا ءاذا ضللنا في الارض ائنا لفي خلق جديد بل هم بلقاء ربهم كافرون قل يتوفكم ملك الموت الذي و كل بكم ثم  الي ربكم ترجعون ³⁰

كافران گويند كه آيا پس از آنكه ما درزمين نابود شديم باز زنده خواهيم شد بلي ليكن آنها درشهود لقاء خدايشان كافرند. ( اي رسول) به آنها بگو فرشته مرگ كه مامور قبض روح شماست جان شما را خواهد گرفت وپس ازمرگ بسوي خدا بازمي گرديد.

اصل ايراد اين است كه آنها مي گفتند : پس ازمرگ وبهم خوردن تركيب بدن وتجزيه شدن وتغيير صورت آن ، بدن درزمين ناپديد شده وقابل تشخيص توسط حواس زندگان ازلابلاي اجزاء زمين نيست بااين حال چگونه ممكن است كه اين بدن دوباره زندگي جديدي ازسر بگيرد وخداوند در پاسخ آنها مي گويد : قل يتوفكم ملك الموت الذي وكل بكم.

خداوند ملك الموتي راماور ساخته كه هنگام مرگ شما را دريافت دارد ونگاهباني كند ونگذارد درزمين ازنظرها ناپديد شويد، آنچه درلابلاي زمين گم مي شود همان بدنهاي شماست نه نفوس وجانهاي شما . درواقع آنچه به آن (شما) اطلاق مي شود باقي مي ماند.

ثم سویه ونفخ فيه من روحه وجعل لكم³¹

اين آيه درمورد خلقت انسان است ومطابق آن خدا ازروح خود در انسان دميده واز طرفي ملاحظه مي شود كه درباره روح چنين مي فرمايد :

ويسئلونك عن الروح قل الروح من امر ربي و...³²

واي ( رسول  ما ) تو را ازحقيقت روح  مي پرسند جواب بده  كه روح به فرمان خداست.

دراين آيه روح را ازنسخ امر خود معرفي مي  كند درجاي ديگر امر را چنين معرفي فرموده :

انما امره اذا اراد شيئا ان يقول له کن فيكون فسبحان الذي بيده ملكوت كل شي ء 33

فرمان نافذ خدا چون اراده خلقت چيزي كند به محض اينك گويد موجود باش بلافاصله موجود خواهد شد .

ازمجموع اينها استفاده مي شود كه روح ازعالم ملكوت است وعالم وامر همان كلمه كن وجودي است . ودرمورد ديگر امر را چنين توصيف فرموده :

وما امرنا الا واحده كلمح بالبصر³⁴

وفرمان ما در عالم يكي است درسرعت بمانند چشم برهم زدني .

جمله كلمح بالبصر: مانند يك چشم برهم زدن ، مي رساند كه امرعبارت ازكلمه وجودي كن است ، موجودي است كه يك دفعه بوجود مي آيد يعني وجود آن تدريجي نيست . بنابراين هنگام وجود احتياج به شرائط وقيودي ازقبيل زمان ومكان كه قبلا وجود داشته باشد ندارد . نتيجه این می شود که عالم امر که روح هم ازآن عالم است ، عالم موجودات غیرمادی است، زیرا تمام موجودات جسمانی ومادی تدریجی الوجود هستند  ومقید به زمان ومکان می باشند بنابراین روح انسانی اگر چه ارتباط به بدن مادی دارد ، ولی خودش موجودی است غیرمادی ومجرد وآیه ای دیگر که ارتباط میان جسم وروح را روشن می سازد :

ولقد خلقنا الانسان من سلاله من طین فتبارک الله احسن الخالقین³⁵

وهمانا آدمی را ازگل خالص آفریدیم سپس آن را بصورت نطفه ای درقرارگاه ثابتی قرار دادیم . سپس نطفه راعلقه وبعدا علقه را مضغه وسپس مضغه رااستخوانها آفریدیم ، سپس براستخوانها گوشت پوشاندیم وبعدا خلقت دیگری درآن ایجاد کردیم ، بزرگ است خدائی که بهترین آفریدگاران است.

ازاین آیات چنین برمی آید که انسان درابتدا جسم طبیعی بیش نبوده که حالات وصورتهای مختلفه به اودست داده ، سپس خداوند عالم این جسم جامد خاموش را حیات تازه ای بخشید که دارای شعور وادراک است. کارهایی ازقبیل اراده وفکر وتصرف درحالات مختلفه و تدبیر امورجهان ونقل وانتقال وتبدیل وتحول درموجودات گوناگون ، وخلاصه اموری که ازاجسام وجسمانیت ساخته نیست ، انجام  می دهد .یعنی نه این کارها ( اراده وتفکر و... ) جسمانی است ، نه فاعل آن که نفس وروح آدمی است ازقبیل جسمانیات می باشد.

بنابراین نفس نسبت به جسم وبدن که منشاء پیدایش نفس است مانند میوه است نسبت به درخت ( البته با یک مقایسه بعید ) ازاینجا چگونگی ارتباط نفس به بدن درابتدای وجود روشن شده سپس بعد ازمرگ علاقه وارتباط آن ازبدن قطع می شود . درواقع درابتدای وجود یعنی بدن است، بعدا ازآن امتیاز پیدا کرده وپس ازمرگ استقلال کامل پیدا می کند.³⁶

این برداشتی است که از ظاهرآیات شریفه مذکور استفاده می شود . بعد ازذکر چند آیه ای که برتجرد نفس دلالت دارد اشاره می کنیم به نظر مرحوم مجلسی ( رحمه الله علیه ) ، درباره اصالت روح ایشان می فرمایند : هنگام خواب، جسم ضعیف می گردد ،اما ضعف جسم، موجب ضعف نفس ( یعنی روح) نمی باشد ، بلکه ، نفس نیرومند تر می شود به گونه ای که برمشاهده احوال و اطلاع ازامور غیبی نیز تواناست . بنابراین ،مرگ جسم موجب مرگ روح نمی شود . و ازاین رو است که می گوییم : روح همواره باقی است وهرگز فانی نمی شود .³⁷

ودرآخر روایتی را می آوریم دراین باره :

سئل عن الصادق ( علیه السلام) ایتلاشی الروح بعد خروجه عن قالبه ام هو باق ؟ قال : بل هوباق الی وقت ینفخ فی الصور؟ فلذلک تبطل الاشیاء کما تداها مدبرها ³⁸

از امام صادق (علیه السلام ) پرسیده شد : آیا روح بعد ازخارج شدن ازکالبدش متلاشی می شود یا باقی می ماند ؟ فرمود : روح تا نفخه صوراول دربرزخ باقی می ماند و پس ازآن همه موجودات تا نفخه صور دوم ازبین می روند وانسان نیزدرخاموشی وسکوت خواهد بود.

قاعده تکامل:

صاحب نظران با استفاده ازاین قاعده اینگونه استدلال کرده اند که ازجمله دلایل عقلی بر وجود برزخ قاعده تکامل است وآن اینکه عالم همواره روبه کمال می رود. این مسیر تا ابد ادامه خواهد یافت واین قانون مطابق حکمت ومشیت الهی است بعد ازعالم دنیا عالمی است که به مراتب کاملتر ازاین عالم است ولی نسبت به آخرت ازکمال کمتر برخوردار است وآن عالم برزخ باشد.